gototopgototop
banerplaza

Ośrodek Rozwoju Osobistego

Tydzień Małżeństwa

Człowiek nie może siebie sam do końca zrozumieć bez Chrystusa. Nie może zrozumieć, ani kim jest, ani jaka jest jego prawdziwa godność, ani jakie jest jego powołanie i ostatecznie przeznaczenie.

Jan Paweł II

Start Artykuły Psychologia Psychologiczna gotowość nastolatków do prokreacji

Psychologiczna gotowość nastolatków do prokreacji

Prawidłowości rozwoju psychoseksualnego młodzieży
(ujęcie psychoanalityczne).

Aby przybliżyć Państwu problematykę dojrzewania nastolatków do pełnienia funkcji prokreacyjnych, chciałabym zatrzymać się nad terminem adolescencji w ujęciu psychoanalitycznym. Termin ten odnosi się do złożonych zmian psychologicznych i rozwojowych zachodzących od około 11 do 22 roku życia. W tym okresie dokonuje się swoista reorganizacja psychiczna mająca na celu  przystosowanie młodej osoby do zmian fizjologicznych i anatomicznych towarzyszących pokwitaniu oraz ich konsekwencji.

Psychoanalitycy uważają adolescencję za ostatnią fazę rozwoju psychoseksualnego (tzw. stadium genitalne), w którym wznowione zostają procesy rozwojowe rozpoczęte we wczesnym dzieciństwie, a także ostateczne rozwiązanie uzyskują wcześniejsze relacje i konflikty.

Według Blosa (psychoanalityk) zdolności i zasoby nabyte w okresie adolescencji pozwalają na rozwiązanie konfliktów z wcześniejszych faz rozwojowych. Np. bardziej dojrzałe ego jest w stanie poradzić sobie z lękiem przed opuszczeniem i utratą miłości.

Blos podzielił adolescencję na cztery fazy:
preadolescencję (między 11 a 13 r.ż.),
wczesną adolescenję (między 13 a 17 r.ż.),
środkową czyli właściwą adolescencję (między 17 a 19 r.ż.),
późną adolescencję (między 19 a 22 r.ż.).
    
W dwóch pierwszych fazach na plan pierwszy wysuwają się zmiany biologiczne (w preadolescencji zwiększone wydzielanie hormonów i pojawienie się drugorzędnych cech płciowych, we wczesnej adolescencji miesiączka u dziewcząt i wytrysk u chłopców), powodujące wzrost intensywności impulsów popędowych zarówno seksualnych jak i agresywnych. W  adolescencji właściwej podstawowego znaczenia nabiera relacja z obiektem, natomiast późna adolescencja łączy się z ustabilizowaniem struktur psychicznych oraz określonej relacji między światem zewnętrznym a wewnętrznym.

Z reorganizacją psychiczną w okresie adolescencji idą w parze dwa równoległe procesy:
proces rozwoju psychoseksualnego, z którym wiąże się kształtowanie seksualnej tożsamości, polegającej między innymi na wypracowaniu poczucia kobiecości i męskości, określeniu własnej roli związanej z płcią, wyborze obiektów seksualnych,
proces "powtórnej indywiduacji", z którym związane jest separowanie od rodziców, opuszczanie ich jako pierwotnych obiektów miłości i autorytetów oraz znajdowanie ich substytutów poza rodziną.

W ramach rozwoju psychoseksualnego adolescent musi stanąć wobec ogromu nagłych zmian fizycznych zachodzących w ciele (preadolescencja), zaadaptować się do nich. Wymaga to dokonania poważnych zmian w psychicznej reprezentacji ciała. Częste wzwody u chłopców oraz rozwój piersi i seksualne doznania z ciała u dziewcząt łączą się ze wzrostem intensywności popędu. Wywołuje to lęk oraz różnorodne obrony m.in. regresję, która np. u dziewcząt przyjmuje formę preedypalnej (wczesnej, pierwotnej) relacji z matką.
Pierwsza miesiączka u dziewczyny i pierwszy wytrysk u chłopca oznaczają początek wczesnej adolescencji. Oznaki fizjologicznej i seksualnej dojrzałości powodują, że zaburzony zostaje obraz ciała, a zadaniem adolescenta na tym etapie jest integracja pojawiających się zmian fizycznych, znalezienie swoistego kompromisu między własnym realnym ciałem, a ciałem "idealnym", wymarzonym. Ciało staje się obiektem różnorodnych, silnych emocji, często budzi lęk i jest źródłem licznych skarg somatycznych. U chłopców można znaleźć obawę o własną wydolność i atrakcyjność seksualną, u dziewcząt zaś strach, że nie będą się podobać. Lęki sprowadzają się u obu płci do obawy przed samotnością.

Zmiany ciała z dziecięcego na dorosłe reaktywują relację dziecko-rodzic tej samej płci; dziewczynie przypominają, że jest jak jej matka, chłopcu, że jest jak jego ojciec. W związku z tym ożywają pragnienia i nierozwiązane konflikty z wcześniejszych faz rozwojowych związane z tymi relacjami, a dodatkowo ożywają pragnienia preedypalne i incestualne życzenia edypalne oraz związane z nimi konflikty. Emocjonalna bliskość z rodzicami staje się zagrażająca. Rodzice nie mogą już pełnić tej samej roli co wcześniej i dłużej zaspakajać potrzeb adolescenta. Poszukując obiektu zaspokojenia swoich pragnień, młody człowiek zwraca się w kierunku osób spoza rodziny. Ważną sprawą staje sie wybór nowego obiektu miłości.

W preadolescencji zarówno dziewczęta jak i chłopcy nawiązują bliskie relacje z osobami tej samej płci. Dziewczęta, broniąc się przed regresywnym pragnieniem zwrócenia się do "preedypalnej" matki, nawiązują bliskie relacje z przyjaciółką, co pozwala na przepracowanie fantazji i lęków związanych z relacją heteroseksualną. Jawne zainteresowanie związkiem z chłopcem pojawia się u dziewczyny we wczesnej adolescencji. Często zdarza sie, że przedwczesna aktywność seksualna dziewczyny jest obroną przed zwróceniem się do "preedypalnej" matki. Chłopak reprezentuje substytut matki, a relacja seksualna zaspokaja pragnienie wczesnej zależności od matki. Przypadkowa ciąża i urodzenie dziecka mogą być sposobem na realizację pragnień edypalnych (posiadanie dziecka), jak i preedypalnych (nieświadome zwrócenie się do matki). W sytuacji, gdy aktywność seksualna wzbudza w dziewczynie fantazje edypalnego spełnienia, dziewczyna szybko wycofuje sie z tego typu relacji z powodu poczucia winy.

Chłopcy w preadolescencji odwracają się od dziewczynek, wyśmiewają i lekceważą je. Spowodowane jest to ożywieniem lęku kastracyjnego na skutek zwiększonej intensywności odczuć seksualnych z fantazją na temat budzącej lęk, fallicznej kobiety. Poszukiwaniu męskiej przyjaźni w tym okresie towarzyszyć może silny lęk przed własną homoseksualnością, co może prowadzić do regresji do sytuacji preedypalnej, co jeszcze bardziej podważa niepewne poczucie męskości. Przedwczesna aktywność heteroseksualna u chłopców może być obroną przed własną homoseksualnością i lękiem dotyczącym własnego poczucia męskości. Relacje heteroseksualne są wtedy powierzchowne i nietrwałe.

Główne znaczenie dla dojrzałego wyboru obiektu miłości ma jednak zakończony pomyślnie proces "powtórnej indywiduacji", czyli integracja dojrzałego ideału ego opartego na wybiórczych identyfikacjach z rodzicem i innymi podziwianymi ideałami tej samej płci. Proces ten kończy się w okresie późnej adolescencji lub wczesnej dorosłości. Wyborowi obiektu miłości towarzyszy wtedy między innymi określenie własnej roli związanej z płcią. Pod koniec adolescencji osiągnięte zostaje stabilne poczucie własnej tożsamości płciowej oraz tożsamość własnej roli związanej z płcią.

We wczesnej adolescencji młody człowiek krytykuje swoich rodziców, których spostrzega jako rozczarowujących i nieadekwatnych, zamiast spostrzec, że konflikt jest jego wewnętrznym konfliktem, znajduje się w ciągłej walce z rodzicami. Przeniesienie więzi emocjonalnych i autorytetu na grupę chroni adolescenta przed poczuciem winy, że nie udaje mu się dostosowywać do wewnętrznych standardów.

W środkowej adolescencji centralnym problemem staje się relacja z obiektem. Charakterystyczny negatywizm tego okresu to niezbędny sposób chroniący przed pasywnym poddawaniem się i jest niezbędnym krokiem w kierunku indywiduacji, a nie tylko wyrazem wrogości. Niepokój związany z potrzebą niezależności może przypominać wręcz stan z niemowlęctwa. Fantazje dotyczące opuszczenia i bezradności leżą u podłoża lęków o niezdolności do zrobienia czegoś.

Progresja  w rozwoju wymaga od adolescenta, by zaczął negocjować "zbliżenie" ze swoimi rodzicami, by zidentyfikował się z niektórymi rodzicielskimi standardami moralnymi, zintegrował je z pozostałościami superego z wczesnego dziecństwa oraz standardami, które wywodzą się z relacji z grupą rówieśniczą. Adolescent staje się sam dla siebie autorytetem, przyjmuje odpowiedzialność za siebie, równocześnie uniezależniając się od rodziców.

W późnej adolescencji adolescent spostrzega rodziców jako "dość dobrych" lub przynajmniej ma zrozumienie dla ich niedostatków. Wyidealizowane obrazy rodziców z przeszłości ulegają modyfikacji wobec bardziej realistycznego obrazu z teraźniejszości, reprezentacje idealnego obiektu i self zmieniają się tak, aby były zgodne z zewnętrzną rzeczywistością. Im większa spójnośc dorosłego self i ideału ego, tym większa jest spójność i stabilność samooceny. Superego zawiera bardziej realistyczne ideały i moralne standardy, jest więc mniej karzące, krytykujące i osądzające.

Póżna adolescencja to też czas dominacji ego i stabilizacji nastroju, ustala się równowaga między strukturami psychicznymi w wewnętrznym świecie jednostki  oraz między światem wewnętrznym i zewnętrznym. Uważa się stabilizację nastroju za objaw psychicznej stabilizacji i zakończenia rozwojowego procesu okresu adolescencji tzn. procesu powtórnej indywiduacji i nabywania tożsamości. Rozwój zdolności myślenia wspiera proces indywiduacji poprzez ułatwienie odróżniania reprezentacji wczesnodziecięcych, omnipotentnych i wyidealizowanych obiektów od realnych rodziców w teraźniejszości.

Blos wymienia cztery zadania rozwojowe stojące przed adolescentem:
przejęcie autorytetu od rodziców i od superego, co oznacza przyjęcie odpowiedzialności za to, co się robi i kim się jest,
pogodzenie się z konsekwencjami wydarzeń i traumy z wczesnego dzieciństwa takimi jak utrata obiektu czy własne psychofizyczne niesprawności (np. szczególna wrażliwość),
zachowania lub odzyskania poczucia historycznej ciągłości z przeszłością, co umożliwia wycofanie libido z obiektów rodzicielskich bez przerw dezorganizujących ego,
rozwiązanie konfliktów biseksualnych, tzn. konsolidacji tożsamości płciowej i określenia preferencji seksualnej.

Dojrzewanie (w tym do prokreacji, która jest niejako ukoronowaniem tego procesu) zależy więc od powodzenia w wyzwalaniu się z edypalnych związków, ustaleniu nowych relacji z obiektem i reorganizacji struktur psychicznych. Nierozwiązanie problemów i konfliktów z wcześniejszych faz rozwojowych powoduje, iż w okresie adolescencji zasoby potrzebne do rozwiązywania bieżących konfliktów, zużywane są do radzenia sobie z pozostałościami poprzednich okresów. Jeśli wyczerpią się wszystkie zasoby ego adolescenta, procesy psychiczne ulegają poważnym zakłóceniom. W wyniku załamania się ego i mechanizmów obronnych przeważają tendencje regresywne i domagają się bezpośredniego zaspokojenia – wtedy np. potrzeba kontaktu bądź napięcie emocjonalne mogą zostać naseksualizowane i pojawiać się pod postacią zachowań seksualnych przy jednoczesnym niepowodzeniu w wypełnieniu wszystkich rozwojowych zadań okresu adolescencji. Również trauma seksualna, uwiedzenie, nadużycie seksualne, mogą skutkować swoistym przymusem powtarzania traumy, a więc poddawania się nadużyciu ale też odgrywania go w formie nadużywania innych (dość częste zjawisko w placówkach opiekuńczych i innych formach opieki zastępczej, w których przebywają dzieci po traumie seksualnej). Z kolei przedwczesne kontakty seksualne mogą hamować rozwój osobowości w zakresie odpowiedzialności za rozwój własny i partnera. Powodują również wzrost zazdrości, zaborczości oraz skłonności do zadawania gwałtu wolności partnera.
mgr Joanna Cherek – Kowalewska
psycholog, psychoterapeuta